थोडक्यात उत्तर: कार्तिक पौर्णिमा 2026 मंगळवार, 24 नोव्हेंबर 2026 रोजी आहे. पौर्णिमा तिथी 23 नोव्हेंबर रोजी रात्री सुमारे 11:42 वाजता सुरू होऊन 24 नोव्हेंबर रोजी रात्री सुमारे 8:23 वाजता (नवी दिल्ली वेळेनुसार) संपते. वाराणसीच्या घाटांवर साजरी होणारी "देवांची दिवाळी", म्हणजेच देव दिवाळी, तसेच त्रिपुरारी पौर्णिमा आणि गुरु नानक जयंती हेही याच दिवशी आहेत. पवित्र स्नान 24 नोव्हेंबर रोजी पहाटे केले जाते आणि सायंकाळी दिवे अर्पण केले जातात (दीपदान).
कार्तिक पौर्णिमेला पवित्र कार्तिक महिन्याची सांगता होते. हा महिना शरद (कोजागरी) पौर्णिमेनंतर सुरू होतो आणि यात दिवाळी, प्रबोधिनी एकादशी आणि तुळशी विवाह यांचा समावेश असतो. वर्षातील सर्वात शुभ पौर्णिमांपैकी एक म्हणून तिचे महत्त्व आहे.
कार्तिक पौर्णिमा 2026: तारीख आणि वेळा
| व्रत / सण | तारीख / वेळ (नवी दिल्ली) |
|---|---|
| पौर्णिमा तिथी आरंभ | सुमारे रात्री 11:42, सोमवार 23 नोव्हेंबर 2026 |
| पौर्णिमा तिथी समाप्ती | सुमारे रात्री 8:23, मंगळवार 24 नोव्हेंबर 2026 |
| कार्तिक स्नान (पवित्र स्नान) | पहाटे, 24 नोव्हेंबर |
| देव दिवाळी आणि दीपदान | सायंकाळी, 24 नोव्हेंबर |
| वैकुंठ चतुर्दशी | 23 नोव्हेंबर |
वेळा शहरानुसार थोड्या वेगळ्या असतात. आपण राहता तिथल्या सूर्योदय आणि चंद्रोदयाच्या वेळा स्थानिक पंचांगात पाहा.
कार्तिक पौर्णिमा विशेष का आहे
त्रिपुरारी पौर्णिमा
या दिवशी भगवान शिवांनी एकाच बाणाने त्रिपुरासुर राक्षसाची तीन नगरे नष्ट केली आणि त्यामुळे त्यांना त्रिपुरारी हे नाव मिळाले, अशी श्रद्धा आहे. देवांनी दिवे लावून हा विजय साजरा केला, म्हणूनच या दिवसाला देव दिवाळी म्हणतात.
वाराणसीतील देव दिवाळी
कार्तिक पौर्णिमेच्या सायंकाळी काशीचा प्रत्येक घाट लाखो दिव्यांनी उजळून निघतो. या रात्री स्वतः देव गंगेत स्नान करण्यासाठी उतरतात, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. आपण तिथे जाणार असाल तर आमचे आध्यात्मिक प्रवास मार्गदर्शक लेख वाचा.
मत्स्य अवतार आणि गुरु नानक जयंती
कार्तिक पौर्णिमेचा संबंध भगवान विष्णूंच्या मत्स्य (मासा) अवताराशीही जोडला जातो, आणि शीख बांधव या पौर्णिमेला गुरु नानक देव जी यांची जयंती (गुरपूरब) साजरी करतात.
कार्तिक स्नान आणि भीष्म पंचकाची सांगता
महिनाभरचे कार्तिक स्नान आणि पाच दिवसांचे भीष्म पंचक व्रत दोन्ही या दिवशी पूर्ण होतात. अनेक घरांमध्ये प्रबोधिनी एकादशीला सुरू झालेले तुळशी विवाहाचे सोहळेही पौर्णिमेला संपतात.
घरी कार्तिक पौर्णिमा कशी करावी
- पहाटे स्नान: शक्य असल्यास पवित्र नदीत स्नान करा. घरी असाल तर अंघोळीच्या पाण्यात गंगाजलाचे काही थेंब घाला.
- शिव आणि विष्णूंची पूजा: शिवांना जल, बेलपत्र आणि पांढरी फुले अर्पण करा; विष्णूंना तुळशीपत्र आणि पिवळी फुले अर्पण करा.
- जप: त्रिपुरारी शिवांसाठी "Om Namah Shivaya" आणि विष्णूंसाठी "Om Namo Bhagavate Vasudevaya". विष्णुमंत्रांसाठी तुळशी माळ आणि शिवमंत्रांसाठी रुद्राक्ष किंवा चंदन माळ वापरण्याची परंपरा आहे.
- सायंकाळी दीपदान: नदीकाठी, मंदिरात, तुळशीजवळ, मुख्य दाराशी आणि स्वयंपाकघरात दिवे लावा. जिथे परवानगी असेल तिथे पाण्यात दिवे सोडणे ही एक सुंदर परंपरा आहे.
- दान: अन्न, वस्त्र, दिवे किंवा तीळ दान करा. कार्तिक पौर्णिमेला केलेल्या दानाचे नेहमीपेक्षा अनेक पटींनी पुण्य मिळते, अशी श्रद्धा आहे.
- सत्यनारायण कथा: अनेक कुटुंबे या पौर्णिमेला सत्यनारायणाची पूजा करतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
2026 मध्ये देव दिवाळी आणि कार्तिक पौर्णिमा एकाच दिवशी आहेत का?
हो. दोन्ही मंगळवार, 24 नोव्हेंबर 2026 रोजी आहेत.
कार्तिक पौर्णिमेला रुद्राक्ष धारण करायला सुरुवात करता येईल का?
हो. त्रिपुरारी शिवांचा दिवस असल्याने कार्तिक पौर्णिमा हा रुद्राक्ष धारण करायला सुरुवात करण्यासाठी शुभ दिवस मानला जातो. आमच्या टप्प्याटप्प्याने धारण करण्याच्या मार्गदर्शिकेचे पालन करा.
कार्तिक पौर्णिमेला उपवास करावा का?
अनेक भक्त उपवास करतात आणि सायंकाळच्या पूजेनंतर किंवा चंद्रोदयानंतर तो सोडतात. हा उपवास ऐच्छिक आहे; आपल्या कुटुंबाच्या परंपरेचे पालन करा.
तारखा आणि वेळा नवी दिल्लीसाठीच्या प्रकाशित पंचांगांवर आधारित आहेत आणि स्थानानुसार बदलू शकतात. येथे सांगितलेले धार्मिक अर्थ पारंपरिक श्रद्धांवर आधारित आहेत.
आपल्या कार्तिक पूजेसाठी जपमाळा आणि प्रमाणित रुद्राक्ष पाहा.