थोडक्यात उत्तर: छठ पूजा 2026 हा शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर ते सोमवार, 16 नोव्हेंबर 2026 असा चार दिवसांचा सण आहे. नहाय-खाय 13 नोव्हेंबरला, खरना 14 नोव्हेंबरला, मावळत्या सूर्याला दिले जाणारे सायंकाळचे संध्या अर्घ्य रविवार, 15 नोव्हेंबर रोजी, आणि उगवत्या सूर्याला दिले जाणारे सकाळचे उषा अर्घ्य सोमवार, 16 नोव्हेंबर रोजी आहे, त्यानंतर व्रत सोडले जाते.
छठ पूजा सूर्यदेव आणि छठी मैया यांना समर्पित आहे. बिहार, झारखंड, पूर्व उत्तर प्रदेश, नेपाळचा तराई प्रदेश येथे, तसेच जगभर पसरलेल्या या प्रदेशांतील कुटुंबांमध्ये हा सण अत्यंत भक्तिभावाने साजरा केला जातो. शुद्धतेचे कडक नियम आणि व्रती पाळत असलेला 36 तासांचा निर्जळ (पाण्याशिवाय) उपवास यांसाठी हा सण ओळखला जातो. पहिल्यांदाच व्रत करणाऱ्यांना आणि त्यांच्या कुटुंबीयांना शांतपणे तयारी करता यावी, यासाठी ही मार्गदर्शिका आहे.
छठ पूजा 2026 दिनदर्शिका
| दिवस | तारीख | विधी |
|---|---|---|
| पहिला दिवस | शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर | नहाय-खाय – पवित्र स्नान, घराची स्वच्छता, दुधी भोपळा, चणा डाळ आणि भात यांचे एक सात्त्विक जेवण |
| दुसरा दिवस | शनिवार, 14 नोव्हेंबर | खरना (लोहंडा) – दिवसभराचा उपवास सायंकाळी गुळाची खीर (रसिया) आणि पोळीने सोडला जातो; या प्रसादानंतर 36 तासांचा निर्जळ उपवास सुरू होतो |
| तिसरा दिवस | रविवार, 15 नोव्हेंबर | संध्या अर्घ्य – पाण्यात उभे राहून मावळत्या सूर्याला अर्घ्य |
| चौथा दिवस | सोमवार, 16 नोव्हेंबर | उषा अर्घ्य आणि पारणे – उगवत्या सूर्याला अर्घ्य, त्यानंतर उपवास सोडला जातो |
आपली अर्घ्याची वेळ कशी शोधावी
अर्घ्य 15 नोव्हेंबरला सूर्यास्ताच्या वेळी आणि 16 नोव्हेंबरला सूर्योदयाच्या वेळी दिले जाते, त्यामुळे नेमकी वेळ आपल्या शहरावर अवलंबून असते. उदाहरणार्थ, पाटण्यात सूर्योदय आणि सूर्यास्त दिल्लीपेक्षा बऱ्याच लवकर होतात. आदल्या दिवशी आपल्या भागातील सूर्योदय व सूर्यास्ताची वेळ तपासा, घाटावर किंवा अर्घ्य देण्याच्या जागी किमान 30–45 मिनिटे आधी पोहोचा, आणि सूर्य क्षितिजाला टेकण्यापूर्वीच सूप (धान्य पाखडण्याची बांबूची टोपली) तयार ठेवा.
दिवसानुसार मार्गदर्शन
पहिला दिवस: नहाय-खाय (13 नोव्हेंबर)
व्रती नदीत किंवा तलावात स्नान करतात, किंवा घरी पाण्यात गंगाजलाचे काही थेंब घालून स्नान करतात. घर आणि स्वयंपाकघर पूर्णपणे स्वच्छ केले जाते. कांदा-लसूण न वापरता, पारंपरिकपणे मातीच्या चुलीवर किंवा स्वच्छ केलेल्या शेगडीवर एक सात्त्विक जेवण बनवले जाते, आणि ते सर्वप्रथम व्रती ग्रहण करतात.
दुसरा दिवस: खरना (14 नोव्हेंबर)
व्रती दिवसभर पाणीही न घेता उपवास करतात. सायंकाळी प्रसाद म्हणून गुळाची खीर आणि पोळी (किंवा पुरी) बनवली जाते, ती छठी मैयाला अर्पण केली जाते आणि व्रती ती मौन पाळून ग्रहण करतात. यानंतर 36 तासांचा निर्जळ उपवास सुरू होतो. कुटुंबीय आणि शेजारी खरनाचा प्रसाद घेण्यासाठी येतात.
तिसरा दिवस: संध्या अर्घ्य (15 नोव्हेंबर)
ठेकुआ, फळे आणि इतर नैवेद्य सूप आणि दउऱ्यात मांडले जातात. कुटुंब दुपारी घाटावर जाते. सूर्यास्ताच्या वेळी व्रती पाण्यात उभे राहून दोन्ही हातांत सूप धरून मावळत्या सूर्याला पाण्याचे किंवा दुधाचे अर्घ्य देतात. संपूर्ण सायंकाळ छठी मैयाची गीते गायली जातात.
चौथा दिवस: उषा अर्घ्य आणि पारणे (16 नोव्हेंबर)
पहाट होण्यापूर्वी कुटुंब पुन्हा घाटावर जाते. व्रती उगवत्या सूर्याला अर्घ्य देतात, कुटुंबाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करतात आणि प्रसाद वाटतात. प्रसाद, आले आणि पाणी घेऊन उपवास सोडला जातो.
छठ पूजा साहित्याची यादी
- बांबूचे सूप आणि दउरा (टोपल्या), आणि अर्घ्यासाठी पितळेचा किंवा तांब्याचा तांब्या (लोटा)
- ठेकुआ (गव्हाचे पीठ, गूळ आणि तूप), तांदळाचे लाडू (कसार)
- पानांसह ऊस, पाणी असलेला नारळ, केळीचा घड
- हंगामी फळे: गोड लिंबू (निंबू/गागल), ऊस, शिंगाडा, रताळे, मुळा, पानांसह हळद आणि आल्याची रोपे
- दिवा, तूप, उदबत्ती, सिंदूर, तांदूळ, लाल कापड आणि व्रतींसाठी नवीन कपडे
- अर्घ्यासाठी दूध आणि गंगाजल
नहाय-खायच्या दोन दिवस आधी लेखी यादी तयार करा. निर्जळ उपवास सुरू झाल्यावर व्रतींना काही राहिले आहे का याची चिंता करावी लागू नये.
व्रतींसाठी आरोग्य आणि सुरक्षिततेच्या सूचना
- 36 तासांचा निर्जळ उपवास कठीण असतो. वृद्ध व्रती, गर्भवती महिला आणि मधुमेह, हृदयविकार किंवा मूत्रपिंडाचे आजार असलेल्या कोणत्याही व्यक्तीने उपवास करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
- घाटांवर खूप गर्दी असते. मुलांना जवळ ठेवा, फक्त उथळ पाण्यातच उभे राहा, आणि निसरड्या पायऱ्या टाळा.
- उत्तर भारतात नोव्हेंबरच्या सकाळी थंडी असते. उषा अर्घ्यानंतर व्रतींसाठी कोरडी शाल आणि बदलायचे कपडे सोबत ठेवा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
छठ पूजा 2026 चा मुख्य दिवस कोणता?
रविवार, 15 नोव्हेंबर (संध्या अर्घ्य) आणि सोमवार, 16 नोव्हेंबर (उषा अर्घ्य) हे दोन मुख्य दिवस आहेत.
छठ पूजा घरी करता येते का?
हो. आजकाल अनेक कुटुंबे, विशेषतः घाट नसलेल्या शहरांत, गच्चीवर किंवा घरीच पाण्याच्या लहान टाकीत अर्घ्य देतात.
छठ पूजेला सूर्याची उपासना का केली जाते?
सर्व जीवसृष्टीचे पालनपोषण करणारे प्रत्यक्ष दिसणारे देव म्हणून सूर्यदेवाची उपासना केली जाते. छठ पूजा ही आरोग्य, कुटुंब आणि पिकांसाठी कृतज्ञता व्यक्त करणारी प्रार्थना आहे. 12 मुखी रुद्राक्ष आणि सूर्य ग्रह यंत्र लॉकेट यांचा पारंपरिकरीत्या सूर्याशी संबंध मानला जातो; अधिक माहितीसाठी आमची 12 मुखी रुद्राक्ष मार्गदर्शिका वाचा.
तारखा भारतातील प्रकाशित पंचांगांवर आधारित आहेत. सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळा शहरानुसार बदलतात, त्यामुळे स्थानिक पातळीवर खात्री करून घ्या. उपवासाविषयीची माहिती सर्वसाधारण आहे; आपल्याला काही आरोग्यविषयक समस्या असल्यास कृपया डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.